Қазақстанда ғылымның дамуына не кедергі? Үкіметте ғылымды дамыту жобасы талқыланды. Алдағы маусым айында Парламентке «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң жобасын енгізілетін болды.

Қазақстанда ғылымның дамуы кенже қалды. Осы күнге дейін ғалымдарға материалдық жағдай да жасалмай келді. Өткен жылы Президенттің тапсырмасына соң ғана отандық ғылымды қолдау қолға алынды. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек қазір қазақстандық ғалымдардың айлығы артып, ең көбі 1 млн теңгеден астам жалақы алады деп отыр. Дегенмен, қазақстандық ғалымдар ойлап тапқан жобаларын жүзеге асыру жолында ақсап тұр. Министрдің айтуынша отандық ғылымда өндірістік-кәсіпкерлік мәдениет қалыптаспаған. Іргелі зерттеулермен айналысқан ғалымдарымыз өз жобасын кәсіпке айналдыру жолдарын білмейді дейді ол. Саясат Нұрбек қазақстандық ғылымды бизнеспен ұштастыруды ұсынды. Бұл халықаралық тәжірибеде кеңінен қолданылады.

Ал арнайы құрылған Ғылым қорын осы бизнесті жеделдету бағдарламасының операторы етіп тағайындау ұсынылды. Ғалымдардың жобалары коммерцияландырылып, халықтың әл-ауқатын көтеріп, өндірісті дамытуға, жұмыс орындарын көбейтуге, бизнестің өрлеуіне үлес қосатын шығар. Бірақ оны жүзеге асыру үшін қазынадан қомақты қаржы бөлу керек.

Министрдің айтуынша, бүгінде еліміздегі ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысатын жоғары оқу орындары жоқтың қасы. Пайда ойлаған университет басшылары үшін магистратураға оқыту тиімсіз. Себебі магистратураға бөлінетін мемлекеттік грант 380 мың теңге болса, бакалавриат 1 млн. теңгеге жуқытайды дейді Саясат Нұрбек.

Не керек, ғылымды дамыту жобасын талқылай келе үкімет алдағы маусым айында Парламентке «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң жобасын енгізетін болды.

Қазақстанда ғылымды дамытуға бөлінетін қаржы көлемі ЖІӨ 0,13 пайызын құрайды. Бұл жайында үкімет үйінде өткен отырыста білім және ғылым минситрі Асхат Аймағамбетов мәлімдеді. Ғалымдар еңбегін зерттеп, жариялауға көп уақыт кетеді, ал ғылымға бөлінетін қаржы көлемі 1-2 жылға ғана бөлініп, үлгермей жатамыз деп шағымдануда. Бұл орайда білім министрі ғылымға қаржы бөлу уақыты 5 жылға созылғанын мәлімдеп отыр. Сондай-ақ, ғалымдардың тұрақты жалақы алуы мәселесі де шешілді дейді ол.

Өкінішке орай өнеркәсіптің, өндірістің дамуына қажетті инновациялық жобалар көп емес. Себебі, жаңашылдық енгізуді армандайтын ғалымдардың қолы байлаулы. Ғылымды қаржылай қолдау әлі де болса төмен. Жылда стартап жобалар ұсынылып, таң қалдырып жатқанымен, олардың өміршеңдігі тағы сол қаржыға келіп тіреліп, аяқсыз қалып жатады. Енді Қазақстанда ғылымға бетбұрыс басталды дейді білім министрі. Ғалымдардың орташа жалақысы бұрын 152 мың теңге болса, енді ол 257 мың теңгеге өсіп, 1,5 миллион теңгеге дейін өзгермек. Бұрын ғалымдардың жалақысы тұрақсыз болып, конкурстардың нәтижелеріне байланысты болатын. Енді үкімет бұл саланы дамытуды қолға алып жатыр. Аймағамбетов кенже қалып жататын ғылым саласы дамиды деп отыр.

Экономикасы дамыған елдерде ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға ЖІӨ-ң 3 пайызы жұмсалса, Қазақстанда бұл көрсеткіш 0,13 пайызды құрайды. Қазақстандық ғалымдар еңбегін зерттеп, жариялауға көп уақыт кетеді, ал ғылымға бөлінетін қаржы көлемі 1-2 жылға ғана бөлініп, үлгермей жатамыз деп шағымдануда.

Сондай-ақ, министр докторанттардың стипендиясын да өсіргенін айтады. Соңғы 2 жылда министрлік 130 жобаны жүзеге асырды, оның 120-сы сату кезеңіне жетті. Ғалымдарымыздың ғылыми жобаларының экспорты 346 млн теңгеден асты-деп отыр. Дегенмен, ғылыми жобаларды өндіріске енгізу аясы өте төмен. Көп жағдайда ғылымға бөлінетін қаражатқа талас басталып, ұсынылған ғылыми еңбектер тек қағаз жүзінде қалып жатады. Енді үкімет ғылымға қаржыны тек қазынадан бөліп ғана қоймай, инвестиция тарту жолдарын да ұсынады. Ол үшін отандық ғалымдарға көз-майын тауысып, үздіксіз еңбек етіп, жобаларының уақыт талабына сай, қажетті екенін дәлелдей түсуге тура келеді.